Kiến tạo hệ sinh thái để nhân tài khoa học gắn bó và cống hiến

Chương trình do Trường Đại học VinUni và Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VinIF) phối hợp tổ chức, quy tụ 50 đại biểu là các nhà khoa học, chuyên gia, lãnh đạo cơ sở giáo dục đại học trong và ngoài nước nhằm trao đổi các giải pháp triển khai hiệu quả Quyết định số 530/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình thu hút chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài về giảng dạy, nghiên cứu và làm việc tại các cơ sở giáo dục của Việt Nam.

Phát biểu tại chương trình, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn ghi nhận và đánh giá cao sáng kiến của VinUni và VinIF trong việc xây dựng một diễn đàn chuyên sâu nhằm kết nối, phát huy trí tuệ của đội ngũ nhà khoa học Việt Nam trên toàn cầu.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn phát biểu tại Chương trình "Homecoming for Vietnamese Scientists"

Theo Bộ trưởng, việc huy động và phát huy nguồn lực trí thức Việt Nam ở nước ngoài là một câu chuyện lớn, có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực quan trọng hàng đầu.

Bộ trưởng cho rằng, vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là tìm cách để các nhà khoa học trở về, mà quan trọng hơn là xây dựng được một hệ sinh thái đủ hấp dẫn để nhân tài có thể gắn bó lâu dài và phát huy tối đa năng lực.

Giáo dục đại học cần một chiến lược phát triển dài hạn

Chia sẻ về điều trăn trở trên cương vị người đứng đầu ngành Giáo dục, Bộ trưởng cho biết, nếu nhìn tổng thể các cấp học, giáo dục đại học là lĩnh vực cần nhiều nỗ lực và thời gian nhất để có thể thu hẹp khoảng cách với các quốc gia phát triển.

Theo Bộ trưởng, mặc dù vẫn còn không ít khó khăn về trường lớp, trang thiết bị dạy học và đội ngũ giáo viên, giáo dục phổ thông Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng tự hào khi đặt trong tương quan với khu vực và thế giới. Nếu tiếp tục khắc phục những hạn chế về cơ sở vật chất và đội ngũ, giáo dục phổ thông Việt Nam hoàn toàn có thể tiến xa hơn nữa.

Đối với giáo dục nghề nghiệp, Bộ trưởng nhận định đây cũng là lĩnh vực còn nhiều thách thức, song không phải là bài toán quá khó nếu có sự đầu tư trọng điểm và gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo với doanh nghiệp, nhu cầu việc làm và thực tiễn nghề nghiệp.

Tuy nhiên, đối với giáo dục đại học, khoảng cách giữa Việt Nam với các nước phát triển vẫn còn khá xa. "Để phát triển giáo dục đại học và từng bước bắt kịp các quốc gia tiên tiến không thể là câu chuyện của 5 hay 10 năm, mà là một quá trình công phu, lâu dài", Bộ trưởng chia sẻ.

Theo Bộ trưởng, khoảng cách đó thể hiện ở nhiều khía cạnh, từ điều kiện cơ sở vật chất, chất lượng đội ngũ đến năng lực đóng góp của các trường đại học cho sự phát triển đất nước, cho cộng đồng khoa học quốc tế và cho việc phát triển các công nghệ mới.

Bộ trưởng cho biết, thời gian qua, Đảng, Nhà nước và toàn xã hội đã dành nhiều sự quan tâm cho giáo dục đại học thông qua việc đầu tư nguồn lực và hoàn thiện cơ chế, chính sách. Nghị quyết số 71-NQ/TW đã đề ra hệ thống giải pháp khá toàn diện; vấn đề quan trọng là tổ chức thực hiện hiệu quả.

Các cơ chế, chính sách hiện nay đã cởi mở và thông thoáng hơn rất nhiều, từ việc tăng cường quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học đến các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, tuyển dụng và nhiều lĩnh vực khác. Điều cần quan tâm là việc phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực đó.

Phát huy nguồn lực trí thức Việt Nam ở trong và ngoài nước

Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh chóng, đặc biệt dưới tác động mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), Bộ trưởng đặt ra hàng loạt câu hỏi: hệ thống giáo dục đại học trên thế giới sẽ thay đổi như thế nào; giáo dục đại học Việt Nam sẽ chuyển biến ra sao để không chỉ thích ứng mà còn làm chủ công nghệ và vươn lên cùng AI; vai trò của trường đại học, của giảng viên và nhà khoa học trong 5 năm tới có còn giống như hiện nay; mô hình đào tạo, phương thức đào tạo và chương trình đào tạo liệu có tiếp tục được duy trì như hiện tại hay không?

Quang cảnh tại chương trình "Homecoming for Vietnamese Scientists"

"Đó có lẽ không chỉ là trăn trở của riêng tôi mà là câu hỏi chung của tất cả chúng ta. Và đến nay, đây vẫn là bài toán chưa có lời giải rõ ràng bởi rất khó dự báo những thay đổi sẽ diễn ra trong tương lai", Bộ trưởng chia sẻ.

Bên cạnh những trăn trở về tương lai của giáo dục đại học, Bộ trưởng cũng đặt ra vấn đề làm thế nào để phát huy tối đa tiềm năng của đội ngũ trí thức, nhà khoa học và nhân tài người Việt Nam ở cả trong và ngoài nước.

Theo Bộ trưởng, bên cạnh việc phát triển đội ngũ trong nước, Việt Nam còn có một nguồn lực đặc biệt quan trọng là cộng đồng chuyên gia, nhà khoa học người Việt Nam ở nước ngoài. Nhiều người trong số họ trưởng thành từ các chương trình học bổng của Chính phủ, từ các chương trình hợp tác quốc tế hoặc từ chính nền tảng giáo dục trong nước.

"Đảng, Nhà nước, Bộ GDĐT luôn mong muốn các nhà khoa học, chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài trở về đóng góp cho đất nước. Dĩ nhiên, dù ở đâu các nhà khoa học vẫn có thể cống hiến bằng nhiều cách khác nhau, nhưng khi trực tiếp làm việc trong nước, sự đóng góp ấy sẽ tốt hơn, hiệu quả hơn", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Đáng chú ý, Bộ trưởng đặt ra một vấn đề ít được đề cập trong câu chuyện thu hút nhân tài.

"Chúng ta thường bàn nhiều về cơ chế, chính sách, chế độ đãi ngộ, nhưng có lẽ ít nói đến một vấn đề khác, đó là bản thân các trường đại học và đội ngũ khoa học hiện có thực sự mong muốn đón nhận những người giỏi hơn về làm việc hay chưa. Liệu có tâm lý e ngại khi xuất hiện những người có năng lực vượt trội hơn, có thể tạo ra sự cạnh tranh về vị trí của mình?", Bộ trưởng nêu vấn đề.

Bộ trưởng cho rằng, để vượt qua rào cản này, cần nghiên cứu các mô hình tổ chức phù hợp, tạo ra những không gian phát triển mới thay vì chỉ dựa vào cơ cấu hiện có. Các trường đại học cần xây dựng những nhóm nghiên cứu mới, phòng thí nghiệm mới, tạo điều kiện để các nhà khoa học xuất sắc khi trở về có thể đảm nhiệm những vị trí học thuật phù hợp, phát huy năng lực một cách độc lập nhưng vẫn gắn kết hiệu quả với các đơn vị trong trường.

Hoàn thiện cơ chế để thu hút và trọng dụng nhân tài

Từ góc độ quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo, Bộ trưởng gợi mở năm vấn đề mà các cơ sở giáo dục đại học cần quan tâm trong quá trình thu hút và phát huy nguồn lực trí thức. Đó là gắn kết việc thu hút chuyên gia với các chiến lược phát triển quốc gia; phát huy vai trò của các nhà khoa học như những hạt nhân đào tạo, truyền cảm hứng; chuẩn bị đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu; thúc đẩy các nghiên cứu tạo giá trị thực tiễn cho cộng đồng; đồng thời xây dựng và số hóa mạng lưới trí thức Việt Nam toàn cầu để chủ động kết nối và hợp tác.

"Với tư cách là cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục, Bộ GDĐT sẽ tạo điều kiện tối đa trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của mình để đồng hành cùng các cơ sở giáo dục đại học tháo gỡ các nút thắt, đẩy mạnh việc thu hút chuyên gia, nhà khoa học giỏi về nước làm việc", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Tin tưởng vào tiềm năng của đội ngũ trí thức Việt Nam trên toàn thế giới, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn bày tỏ kỳ vọng, nếu có những chính sách đúng đắn, môi trường học thuật thuận lợi và sự chung tay của Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp cùng cộng đồng khoa học, nguồn lực trí thức Việt Nam toàn cầu sẽ được chuyển hóa thành năng lực khoa học quốc gia, góp phần đưa giáo dục đại học Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế và đóng góp thiết thực cho sự phát triển bứt phá của đất nước.