Tổ chức hoạt động trải nghiệm Ngữ văn ở Hà Tĩnh

Cùng với các bộ môn trong nhà trường Phổ thông tích cực đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động, bộ môn Ngữ văn cũng đã có những thuận lợi để tổ chức hoạt động trải nghiệm.

Môn Ngữ văn là bộ môn mang tính công cụ và tính thẩm mĩ - nhân văn. Môn học giúp học sinh có phương tiện giao tiếp, làm cơ sở để học tập tất cả các môn học và hoạt động giáo dục khác trong nhà trường. Đồng thời nó cũng là công cụ quan trọng để giáo dục học sinh những giá trị cao đẹp về văn hóa, văn học và ngôn ngữ dân tộc; phát triển ở học sinh những cảm xúc lành mạnh, tình cảm nhân văn, lối sống nhân ái, vị tha,...

Đổi mới phương pháp dạy học luôn là một đòi hỏi hết sức quan trọng trong hoạt động giáo dục hiện nay. Đổi mới dạy học môn Ngữ văn góp phần tạo được hứng thú, tính tích cực cho người học thì việc dạy học Ngữ văn gắn liền với hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là một trong những phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động góp phần hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất người học trong các nhà trường trung học phổ thông.

Nhận thức được điều đó, trong thời gian qua, mặc dầu chưa áp dụng một cách đồng bộ từ chương trình đến sách giáo khoa phổ thông mới nhưng ở các cơ sở giáo dục ở Hà Tĩnh đã tích cực, chủ động tiếp cận và vận dụng mục tiêu của hoạt động trải nghiệm theo chương trình giáo dục phổ thông mới phù hợp với từng cấp học, bậc học.

Thứ nhất, ngay trên lớp học truyền thống nhưng hoạt động này vẫn được tổ chức và có hiệu quả: thay vào lối truyền thụ kiến thức một chiều thì giáo viên tổ chức hoạt động, giao nhiệm vụ, học sinh tương tác, hoạt động nhóm, trình bày báo cáo sản phẩm; vận dụng kiến thức từ bài học để giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Thứ hai, trên cơ sở những bài/tiết học có liên quan đến bộ môn để các cơ sở giáo dục tổ chức thành lập các câu lạc bộ: THCS đến THPT đều học những đoạn trích trong Truyện Kiều; thể loại ca dao; hát nói,....câu lạc bộ Truyện Kiều; câu lạc bộ Dân ca, Ví Giặm, Câu lạc bộ Ca trù; để vận dụng và nâng cao những hiểu biết, khuyến khích năng khiếu, sở trường cho học sinh về các thể loại tiêu biểu đã học trong chương trình liên quan đến các thể thơ, thể loại truyện ngắn,..., các nhà trường đã tổ chức thành lập các câu lạc bộ sáng tác trẻ: sáng tác thơ, truyện ngắn,... những tác phẩm này không chỉ dừng lại ở việc sinh hoạt, trao đổi trong câu lạc bộ mà còn được chủ nhiệm câu lạc bộ lựa chọn, biên tập gửi đến các tạp chí sáng tác.

Thứ ba, tổ chức các hội thảo, diễn đàn: các học sinh được dịp tìm hiểu, nghiên cứu, các em được dịp chia sẻ, trao đổi với nhau liên quan các vấn đề về văn học. Đặc biệt hoạt động trải nghiệm dưới hình thức hội thảo, diễn đàn sẽ giúp các em làm chủ trước đám đông, bày tỏ quan điểm, suy nghĩ của riêng mình, phát triển kĩ năng thuyết trình hùng biện.

Thứ tư, tổ chức hoạt động dưới hình thức sân khấu hóa tại trường học liên quan đến các văn bản văn học trong chương trình và gắn với chủ đề, chủ điểm năm học như: Hát mãi khúc quân hành (dựa trên bối cảnh những văn bản đã học: Bài thơ Đồng chí (Chính Hữu), Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật) dành cho học sinh THCS; hay Tây Tiến (Quang Dũng) dành cho học sinh THPT; hay Văn học dân gian - Cội nguồn và sáng tạo (THCS và THPT); Hãy sống là chính mình (liên quan đến đoạn trích Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ).

Để tổ chức hoạt động dưới hình thức sân khấu hóa, các nhà trường đã tổ chức qua các phần: Phần Chào hỏi: các đội thi đặt tên liên quan đến chủ đề. Phần thi hiểu biết: những câu hỏi liên quan kiến thức đã học; Phần thi tài năng: thể hiện năng khiếu, tài năng: hát, múa, vẽ, biểu diễn hoạt cảnh được lấy ra từ những đoạn trích/ tác phẩm đã học. Phần giao lưu cùng khán giả,... Chính các hoạt động này, các em được hóa thân, được nhập vai, trải nghiệm, cùng vui, buồn với số phận của nhân vật trong tác phẩm văn học.

Thứ năm, dạy học Ngữ văn gắn với hoạt động trải nghiệm “trang văn với trang đời”: Nhà phê bình văn học Hoài Thanh trong bài “Ý nghĩa của văn chương” (Ngữ văn 7) đã từng khẳng định: ‘Nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người và rộng ra thương cả muôn vật, muôn loài…”. Vì vậy, qua những tiết học không chỉ giúp các em hình thành và phát triển các kĩ năng, cung cấp cho các em kiến thức mà còn giáo dục tư tưởng, tình cảm cho các em, bồi đắp những giá trị nhân văn cao đẹp: biết đồng cảm, chia sẻ, biết yêu thương con người,…

Trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông, học sinh được học những tác phẩm văn học thấm đẫm tinh thần nhân văn như: Cô bé bán diêm, Chiếc lá cuối cùng, Lão Hạc (Ngữ văn 8) các đoạn trích trong Truyện Kiều của Nguyễn Du (Ngữ văn 10), Chí Phèo (Nam Cao), Hai đứa trẻ (Thạch Lam, Ngữ văn 11), Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài), Vợ nhặt (Kim Lân), Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu, Ngữ văn 12) và rất nhiều tác phẩm tiêu biểu khác. Chính việc tìm hiểu, khám phá những tác phẩm văn học ấy sẽ giúp học sinh biết nhìn nhận lại bản thân để biết sống có ý nghĩa hơn. Các em sẽ có dịp đồng cảm, chia sẻ không chỉ trên những trang văn mà còn còn biết trắc ẩn giữa những trang đời. Các em được tham gia các hoạt động tình nguyện “bát cháo tình thương” về với những bệnh nhân nghèo tại các cơ sở y tế trong, ngoài địa bàn, chia sẻ với những hoàn cảnh khó khăn trong cuộc sống, với những mảnh đời đang cần những bàn tay yêu thương, đùm bọc. Có những cơ sở giáo dục, trong một năm đã tổ chức được 3 đến 5 lần hoạt động thiện nguyện để giúp đỡ trẻ em nghèo, hoàn cảnh khó khăn; trẻ em trường Trẻ mồ côi, khuyết tật,...

Thứ sáu, dạy học Ngữ văn gắn với hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp qua phương thức nghiên cứu: là cách tổ chức hoạt động tạo mà qua đó giúp các em có cơ hội tham gia các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học nhờ cảm hứng từ trải nghiệm thực tế, qua đó đề xuất những giải pháp để giải quyết các vấn đề một cách khoa học. Thực tế hoạt động trải nghiệm, học sinh không những thích thú, hào hứng mà thông qua hoạt động các em đã hình thành được những cách thức giải quyết các vấn đề từ thực tiễn đặt.

Chẳng hạn, đối với các trường học đóng trên địa bàn hoặc học sinh trong toàn tỉnh khi dạy các đoạn trích Truyện Kiều của Nguyễn Du (Ngữ văn 9 và 10) bài thơ Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ (Ngữ văn 11) học sinh có dịp được về với Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du, danh nhân Nguyễn Công Trứ để mở rộng kiến thức, hiểu biết, được tận mắt chứng kiến những di  vật, di sản văn hóa được trưng bày trong các Khu lưu niệm; có được không gian hòa điệu với các tác phẩm đã được họ với không gian văn hóa, để các em có dịp bày tỏ suy nghĩ, tìm tòi để tìm ra những giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá truyền thống của quê hương, dân tộc: Trò Kiều, Ca trù Cổ Đạm,….

Thứ bảy, bên cạnh việc tổ chức hoạt động trải nghiệm gắn liền với lớp học truyền thống, tại sân trường,...thì một số tiết/ bài học. Các nhà trường đã xây dựng kế hoạch để tổ chức cho học sinh đi trải nghiệm dưới hình thức tham quan, dã ngoại ở các khu lưu niệm, địa chỉ cách mạng, danh lam thắng cảnh trong tỉnh và tỉnh lân cận. Để đảm bảo an toàn cho những chuyến đi, các nhà trường đã xây dựng kế hoạch ngay từ đầu năm, được sự đồng thuận và đơn đăng kí của học sinh, phụ huynh. Cùng đi với học sinh có đại diện Ban giám hiệu nhà trường, đại diện Đội, Đoàn TNCSHCM, Ban đại diện cha mẹ học sinh; chuyến đi được hợp đồng với Công ty du lịch đã được cấp có thẩm quyền cấp phép hoạt động GD kĩ năng sống, hoạt động ngoài giờ lên lớp, hoạt động trải nghiệm. Kế hoạch, Tờ trình của nhà trường, bản hợp đồng với Công ty du lịch phải được các cấp quản lí, kiểm tra, phê duyệt thì mới được triển khai tổ chức. Nên tính chuyên nghiệp, tính pháp lí và mang đến an toàn, hiệu quả cho những chuyến đi. Đặc biệt sau mỗi chuyến đi, học sinh sẽ có những thu hoạch bằng bài viết, bằng các sáng tác theo năng khiếu, sở trường của mình; bằng những bài báo cáo được trình bày qua những tiết sinh hoạt đầu giờ, cuối tuần.

ThS. Đậu Quang Hồng (Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Tĩnh)