Đánh giá kết quả hoạt động đọc hiểu văn bản Ngữ văn (Kì 2)

2.2. Đọc hiểu hình thức

Đối với văn bản văn học:

- Học sinh lớp 5: nhận biết được văn bản viết theo tưởng tượng và văn bản viết về người thật, việc thật, thời gian, địa điểm và tác dụng của chúng trong câu chuyện; hiểu từ ngữ, hình ảnh, biện pháp so sánh, nhân hoá trong văn bản.

- Học sinh lớp 9: nhận biết và phân tích được mối quan hệ giữa nội dung và hình thức của văn bản; nhận biết và phân tích được một số yếu tố của truyện thơ Nôm, truyện truyền kì, truyện trinh thám;n hận biết và phân biệt được lời người kể chuyện và lời nhân vật; lời đối thoại và lời độc thoại trong văn bản truyện; nhận biết và phân tích được một số yếu tố về thi luật của thơ song thất lục bát và sự khác biệt so với thơ lục bát; nhận biết và phân tích được nét độc đáo về hình thức của bài thơ thể hiện qua bố cục, kết cấu, ngôn ngữ, biện pháp tu từ; nhận biết và phân tích được một số yếu tố của bi kịch.

- Học sinh lớp 12: nhận biết được một số đặc điểm cơ bản của phong cách cổ điển, hiện thực và lãng mạn qua các tác phẩm văn học tiêu biểu đã học; nhận biết và phân tích được một số yếu tố của truyện truyền kì và đánh giá vai trò của yếu tố kì ảo trong truyện truyền kì, liên hệ với vai trò của yếu tố này trong truyện cổ dân gian; nhận biết và phân tích được một số yếu tố của tiểu thuyết (hiện đại, hậu hiện đại), phân tích và đánh giá được sự phù hợp của người kể chuyện, điểm nhìn trong việc thể hiện chủ đề của văn bản; nhận biết và phân tích được một số yếu tố của thơ trữ tình hiện đại; nhận biết và phân tích được một số yếu tố của hài kịch; nhận biết và phân tích được một số yếu tố của phóng sự, nhật kí hoặc hồi kí; sự kết hợp chi tiết, sự kiện hiện thực với trải nghiệm, thái độ và đánh giá của người viết,...

Đối với văn bản thông tin:

- Học sinh lớp 5: nhận biết được mục đích và đặc điểm của văn bản giải thích về một hiện tượng tự nhiên; văn bản giới thiệu sách hoặc phim; văn bản quảng cáo, văn bản chương trình hoạt động; nhận biết được bố cục (phần đầu, phần giữa (chính), phần cuối) và các yếu tố (nhan đề, đoạn văn, câu chủ đề) của một văn bản thông tin đơn giản; nhận biết được cách triển khai ý tưởng và thông tin trong văn bản theo trật tự thời gian hoặc theo tầm quan trọng; vai trò của hình ảnh, kí hiệu hoặc số liệu trong việc thể hiện thông tin chính của văn bản (văn bản in hoặc văn bản điện tử).

- Học sinh lớp 9: nhận biết và phân tích được đặc điểm của văn bản giới thiệu một danh lam thắng cảnh hoặc di tích lịch sử, bài phỏng vấn; chỉ ra được mối quan hệ giữa đặc điểm văn bản với mục đích của nó; nhận biết và phân tích được tác dụng của cách trình bày thông tin trong văn bản.

- Học sinh lớp 12: nhận biết được bố cục, mạch lạc của văn bản; đánh giá được sự phù hợp giữa nội dung và nhan đề văn bản; đề xuất được các nhan đề văn bản khác; đánh giá được cách chọn lọc, sắp xếp các thông tin trong văn bản; phân biệt được dữ liệu sơ cấp và thứ cấp; nhận biết và đánh giá được tính mới mẻ, cập nhật, độ tin cậy của dữ liệu, thông tin trong văn bản.

Đối với văn bản nghị luận:

- Học sinh lớp 9: nhận biết và đánh giá được cách thuyết phục thường dùng trong quảng cáo thương mại; phân biệt được cách trình bày vấn đề khách quan (chỉ đưa thông tin) và cách trình bày chủ quan (thể hiện tình cảm, quan điểm của người viết).

- Học sinh lớp 12: phân tích và đánh giá được cách tác giả sử dụng một số thao tác nghị luận (chẳng hạn chứng minh, giải thích, bình luận, so sánh, phân tích hoặc bác bỏ) trong văn bản để đạt được mục đích; phân tích được các biện pháp tu từ, từ ngữ, câu khẳng định, phủ định trong văn bản nghị luận và đánh giá hiệu quả của việc sử dụng các hình thức này; nhận biết và phân tích được vai trò của cách lập luận và ngôn ngữ biểu cảm trong văn bản nghị luận.

2.3. Liên hệ, so sánh, kết nối

Đối với văn bản văn học:

- Học sinh lớp 5: biết nhận xét về thời gian, địa điểm, hình dáng, tính cách của nhân vật qua hình ảnh trong truyện tranh hoặc phim hoạt hình; tìm được một cách kết thúc khác cho câu chuyện; nêu những điều học được từ câu chuyện, bài thơ, màn kịch; lựa chọn điều tâm đắc nhất và giải thích vì sao.

- Học sinh lớp 9: nhận biết được vai trò của người đọc và bối cảnh tiếp nhận đối với việc đọc hiểu tác phẩm văn học; nêu được những thay đổi trong suy nghĩ, tình cảm, lối sống và cách thưởng thức, đánh giá của cá nhân do văn bản đã học mang lại; ận dụng được một số hiểu biết về lịch sử văn học Việt Nam để đọc hiểu văn bản văn học.

- Học sinh lớp 12: vận dụng được những hiểu biết về tác giả để đọc hiểu một số tác phẩm của Hồ Chí Minh; nhận biết và phân tích được quan điểm của người viết về lịch sử, văn hoá, được thể hiện trong văn bản; vận dụng được kinh nghiệm đọc, trải nghiệm về cuộc sống và kiến thức văn học để đánh giá, phê bình văn bản văn học, thể hiện được cảm xúc, suy nghĩ của cá nhân về văn bản văn học; phân tích và đánh giá được khả năng tác động của tác phẩm văn học đối với người đọc và tiến bộ xã hội; vận dụng được kiến thức về lịch sử văn học và kĩ năng tra cứu để sắp xếp một số tác phẩm, tác giả lớn theo tiến trình lịch sử văn học; biết đặt tác phẩm trong bối cảnh sáng tác và bối cảnh hiện tại để có đánh giá phù hợp.

Đối với văn bản thông tin:

- Học sinh lớp 5: nêu được những thay đổi trong hiểu biết, tình cảm, cách ứng xử của bản thân sau khi đọc văn bản.

- Học sinh lớp 9: nhận biết và phân tích được quan hệ giữa phương tiện ngôn ngữ và phương tiện phi ngôn ngữ (như đồ thị, sơ đồ) dùng để biểu đạt thông tin trong văn bản; liên hệ, vận dụng được những điều đã đọc từ văn bản để giải quyết một vấn đề trong cuộc sống.

- Học sinh lớp 12: so sánh được hiệu quả biểu đạt của văn bản thông tin chỉ dùng ngôn ngữ và văn bản thông tin có kết hợp với các yếu tố phi ngôn ngữ; đánh giá, phê bình được văn bản dựa trên trải nghiệm và quan điểm của người đọc.

Đối với văn bản nghị luận:

- Học sinh lớp 9: liên hệ được ý tưởng, thông điệp trong văn bản với bối cảnh lịch sử, văn hoá, xã hội; hiểu được cùng một vấn đề đặt ra trong văn bản, người đọc có thể tiếp nhận khác nhau.

- Học sinh lớp 12: biết đánh giá, phê bình văn bản dựa trên trải nghiệm và quan điểm của người đọc.

2.4. Đọc mở rộng

- Học sinh lớp 5: mỗi năm học đọc tối thiểu 35 văn bản văn học và 18 văn bản thông tin (bao gồm văn bản được hướng dẫn đọc trên mạng Internet) có thể loại và độ dài tương đương với các văn bản đã học.

- Học sinh lớp 9 và lớp 12: mỗi năm học đọc tối thiểu 35 văn bản văn học, 18 văn bản thông tin và 9 văn bản nghị luận (bao gồm văn bản được hướng dẫn đọc trên mạng Internet) có thể loại và độ dài tương đương với các văn bản đã học.

2.5. Một số phân tích từ các yêu cầu cần đạt qua thống kê, tổng hợp

Từ thống kê tổng hợp và phân tích các yêu cầu cần đạt trên đây cho thấy:

- Chương trình Giáo dục phổ thông qui định các căn cứ đánh giá hoạt động đọc hiểu văn bản theo các mức độ từ dễ đến khó, đảm bảo phù hợp với đặc điểm tâm, sinh lí và khả năng phát triển năng lực và phẩm chất của từng lứa tuổi học sinh mỗi cấp học, lớp học (ở tiểu học đọc hiểu văn bản văn học và văn bản thông tin; ở trung học cơ sở và trung học phổ thông đọc hiểu văn bản văn học, văn bản nghị luận và văn bản thông tin).

- Thể hiện sự đánh giá thống nhất và toàn diện ở tất cả các cấp học phổ thông, từ đọc hiểu nội dung đến đọc hiểu hình thức của văn bản, từ thu hoạch trực tiếp/hình thành kiến thức thông qua hoạt động đọc trên văn bản đến liên hệ, so sánh, kết nối đa dạng với các bình diện kiến thức liên quan ở các văn bản, lĩnh vực khác.

- Thông qua yêu cầu cần đạt về đọc mở rộng, học sinh ngay từ lớp 1 đã hình thành thói quen đọc tài liệu bổ sung và cập nhật những kiến thức, thông tin mới cho bài đọc hiểu trong sách giáo khoa; phát triển năng lực vận dụng và kết nối những kiến thức đã học, từ bài đọc hiểu cụ thể để giải quyết các tình huống phong phú của đời sống, đáp ứng nhu cầu đa dạng của thực tiễn và nhu cầu học tập suốt đời của mỗi học sinh.

- Các yêu cầu cần đạt về đọc hiểu văn bản thể hiện các giải pháp linh hoạt, đa diện của hoạt động đọc, nhằm tạo cho học sinh những cơ hội phát huy năng lực sáng tạo đặc thù, từ "đọc trên dòng", "đọc giữa dòng" đến "đọc vượt dòng", thể hiện khả năng "đồng sáng tạo" trong hoạt động tiếp nhận văn bản.

- Mức độ và logic của các yêu cầu cần đạt về hoạt động đọc hiểu từ lớp 1 đến lớp 12 thể hiện sự phát triển năng lực đọc hiểu văn bản, từng bước chuẩn bị tích cực và hiệu quả nhằm đáp ứng yêu cầu đánh giá quá trình và qui mô đánh giá của Kì thi Trung học phổ thông quốc gia môn Ngữ văn.

(Đón đọc Kì 3)

TS. Nguyễn Trọng Hoàn (Bộ Giáo dục và Đào tạo)